Mỗi người chúng ta đều có một thế giới quan của riêng mình.
Không may thay, trong trường hợp cần xử lý thông tin đưa ra nhận thức khách quan về thực tại, não của chúng ta được lập trình sâu để phạm đủ mọi sai lầm về mặt nhận thức, điều đó khiến cho chúng ta không thể nhìn thấy thực tại như nó vốn là.
Tổng cộng, có hơn 180 nhận thức chủ quan khiến cho quá trình xử lý dữ liệu, tư duy phản biện, nhận thức thực tại của chúng ta bị méo mó.
Không có cách đơn giản nào có thể vượt qua được bản năng của con người, nhưng một điều chúng ta có thể làm là nghiên cứu tìm hiểu những sai lầm cụ thể mà chúng ta hay mắc phải.
Nội dung dưới đây được cung cấp bởi School of Thought – một tổ chức phi lợi nhuận với mục tiêu nhân rộng và truyền bá tư duy phản biện. Nội dung miêu tả 24 nhận thức chủ quan chính – 24 nhận thức chủ quan đã và đang bẻ cong cách chúng ta nhìn nhận thực tại.
1. Ngụy Biện Mỏ Neo (Anchoring)
ĐIỀU ĐẦU TIÊN BẠN ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TẤT CẢ NHỮNG ĐÁNH GIÁ THEO SAU.
Bản chất tự nhiên của tâm lý con người là tính liên kết, cho nên thứ tự chúng ta xử lý thông ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình chúng ta đưa ra đánh giá và thế giới quan của mình.
Hãy đặc biệt tỉnh táo để nhận diện được Mỏ Neo này trong những cuộc thương thảo về tài chính như nhà, xe, lương lậu… Mức giá đầu tiên được đưa ra sẽ có ảnh hưởng lớn đến cách chúng ta nhìn nhận.
2. Ngụy Biện Chi Phí Chìm (Sunk Cost Fallacy)
THEO MỘT CÁCH VÔ LÝ, BẠN CỨ BÁM LẤY NHỮNG THỨ MÀ ĐÃ KHIẾN BẠN MẤT ĐI MỘT KHOẢN CHI PHÍ NÀO ĐÓ.
Khi chúng ta đầu tư tiền bạc, thời gian, hoặc cảm xúc vào một thứ gì đó. Việc chấp nhận chúng ra đi khiến cho chúng ta rất đau lòng. Nỗi đau đó có thể khiến chúng ta đưa ra những đánh giá sai lầm, dẫn đến những khoản đầu tư không thông minh. Để có lại được sự khách quan, hãy tự vấn bản thân: Lúc đó tôi có đầu tư không, nếu là tôi bây giờ thì có đầu tư không? Nếu bạn tôi gặp tình huống tương tự, thì tôi sẽ khuyên bạn tôi nên làm gì?
3. Nhận Thức Tự Xác Nhận (Confirmation Bias)
BẠN LUÔN TÌM KIẾM MỌI CÁCH ĐỂ CHỨNG MINH NHỮNG NIỀM TIN HIỆN CÓ CỦA BẢN THÂN LÀ ĐÚNG.
Chúng ta thích nhìn thấy hoặc đồng ý với những ý kiến phù hợp với thế giới quan của mình, và sẽ mặc kệ hoặc bất đồng với những thông tin trái ngược với thế giới quan của mình.
“The first principle is that you must not fool yourself – and you are the easiest person to fool”
– Richard Feynman
4. Hiệu Ứng Dunning – Kruger (Dunning – Kruger Effect)
BẠN CÀNG BIẾT NHIỀU, BẠN CÀNG CÓ KHẢ NĂNG THIẾU TỰ TIN.
Bởi vì những chuyên gia nhận thức được sự mênh mông của những gì họ chưa biết, họ có khuynh hướng đánh giá thấp khả năng của bản thân. Nhưng nó lại rất dễ để bạn tỏ ra quá tự tin khi mới chỉ biết một ý tưởng cơ bản về cách thế giới vận động.
“The whole problem with the world is that fools and fanatics are so certain of themselves, yet wise people so full of doubts.”
– Bertrand Russell
5. Hiệu Ứng Gậy Ông Đập Lưng Ông (Backfire Effect)
KHI NIỀM TIN CỐT LÕI CỦA BẠN BỊ THÁCH THỨC, ĐIỀU ĐÓ CÓ THỂ KHIẾN BẠN TIN VÀO NÓ MẠNH MẼ HƠN NỮA.
Chúng ta xem việc bản thân phạm phải sai lầm như là một đòn tấn công đánh vào lòng tự trọng của bản thân hoặc của tập thể của mình. Điều này có thể cho chúng ta động cơ để đưa ra lý lẽ, bảo vệ niềm tin và bỏ qua tất cả các bằng chứng khách quan khác.
“It ain’t what you don’t know that gets you into trouble. It’s what you know for sure that just ain’t so.”
– Mark Twain
6. Hiệu Ứng Barnum (Barnum Effect)
BẠN NHẬN THẤY NHỮNG KHÍA CẠNH MANG TÍNH CÁ NHÂN MÌNH TRONG MỘT CÂU NÓI MƠ HỒ, BẰNG VIỆC TỰ ĐIỀN VÀO CHỖ TRỐNG.
Bởi vì tâm trí của chúng ta được sinh ra để thực hiện những kết nối, cho nên chúng ta rất dễ nghe một câu nói mơ hồ nào đó và dịch nghĩa chúng thành liên quan cụ thể đến bản thân mình.
Những thầy bói toán thường dùng hiệu ứng này để khiến cho mọi thứ họ nói đều có vẻ đúng với bản thân bạn. Hãy cân nhắc các bạn diễn giải câu chuyện và biết rằng nó đúng với tất cả mọi người, không phải chỉ mỗi bạn.
7. Chủ nghĩa Suy Thoái (Declinism)
BẠN LUÔN NGHĨ VỀ QUÁ KHỨ VÀ CHO LÀ QUÁ KHỨ LUÔN TỐT HƠN, VÀ TIN RẰNG TƯƠNG LAI SẼ NGÀY CÀNG TỆ HẠI.
Mặc dù sống trong giai đoạn yên bình và thịnh vượng nhất trong lịch sử, nhưng rất nhiều người tin rằng mọi thứ đang ngày trở nên tệ hại hơn. Thực trạng tin tức được phát cả ngày, cộng với việc tin tiêu cực và bạo lực có xu hướng bị phóng đại, cũng chịu trách nhiệm một phần khiến cho chúng ta tin vào chủ nghĩa suy thoái.
8. Hiệu ứng đóng khung (Framing Effect)
BẠN CHO PHÉP HOÀN CẢNH VÀ VỊ TRÍ XUẤT PHÁT HƯỞNG MỘT CÁCH QUÁ ĐÁNG ĐẾN BẢN THÂN.
Tất cả chúng ta đều thích nghĩ rằng mình là cá thể độc lập, nhưng sự thật là tất cả chúng ta đều bị ảnh hưởng bởi những niềm tin đóng khung ngấm ngầm. Đây là lý do vì sao ngành công nghiệp quảng cáo thành công đến vậy, mặc dù hầu hết mọi người đều nói họ không bị tác động bỏi những nội dung quảng cáo.
Chỉ khi mà chúng chấp nhận rằng bản thân mình có thể bị điều khiển ngoài ý chí chủ quan của ta, thì khi đó chúng ta mới có thể hy vọng giảm thiểu được tác động ảnh hưởng lên bản thân mình. Hãy cố gắng chánh niệm và nhận thức được cách mà mọi sự vật sự việc đang được đưa đến với bạn.
9. Giả thuyết Thế Giới Công Bằng (Just World Hypothesis)
BẠN YÊU THÍCH SỰ CÔNG BẰNG ĐẾN NỖI BẠN TƯỞNG CHỪNG NHƯ CÓ THẾ GIỚI CÔNG BẰNG THỰC SỰ TỒN TẠI.
Một thế giới mà không phải lúc nào mọi người cũng được nhận những gì họ xứng đáng được nhận, làm việc chăm chỉ chưa chắc sẽ được trả công, những bất công xảy ra hàng ngày, là một thế giới trái ngược với thế giới công bằng chúng ta nghĩ ra. Nhưng đó mới là thực tại.
Một thế giới công bằng hơn đòi hỏi sự thấu hiểu và cảm thông hơn là sự đổ lỗi. Hãy nhớ rằng, mỗi người đều có câu chuyện cuộc đời riêng của họ, tất cả chúng ta đều ngụy biện, và điều xấu vẫn xảy đến với người tốt.
10. Thiên vị người nhà (In-group Bias)
BẠN THIÊN VỊ NHỮNG NGƯỜI THUỘC NHÓM CỦA MÌNH.
Chúng ta luôn nghĩ rằng mình rất công bằng và chính trực, nhưng sự thật là chúng ta luôn luôn tự động thiên vị những người mà chúng ta nghĩ là giống mình nhất hoặc những người thuộc nhóm của mình.
Hãy cố gắng đặt mình vào vị trí của những người bạn cho là không thuộc nhóm của mình, đồng thời hãy cố gắng không thiên vị khi đánh giá những người mà bạn cho là thuộc về nhóm của mình.
11. Lỗi cơ bản trong việc đánh giá các biểu hiện (Fundamentals Attribution Error)
BẠN ĐÁNH GIÁ BẢN THÂN DỰA TRÊN HOÀN CẢNH CỦA MÌNH, BẠN ĐÁNH GIÁ NGƯỜI KHÁC DỰA TRÊN BIỂU HIỆN CỦA HỌ.
Nếu như tối qua bạn mất ngủ, bạn biết rõ lý do tại sao hôm nay bạn chậm chạp và mệt mỏi. Nhưng nếu như bạn thấy một ai đó chậm chạp và mệt mỏi, và vì bạn không biết hoàn của họ ra sao trước đó, cho nên bạn đánh giá họ là một người chậm chạp và thiếu sức khỏe.
12. Hiệu ứng Hào Quang (Halo Effect)
SỰ THIỆN CẢM BẠN DÀNH CHO MỘT NGƯỜI, VẺ ĐẸP NGOẠI HÌNH CỦA HỌ, TẤT CẢ ĐỀU ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ ĐÁNH GIÁ CỦA BẠN DÀNH CHO NGƯỜI ĐÓ.
Những sự đánh giá của chúng ta mang tính liên kết và tự động, vì thế cho nên nếu như chúng ta muốn có được đánh giá khách quan thì chúng ta cần kiểm soát một cách chủ động những tác nhân không liên quan. Điều này đặc biệt quan trọng trong các môi trường chuyên nghiệp.
Nếu như bạn thấy bản thân mình đang đánh giá một người với điểm cao hoặc điểm thấp liên tục, thì có lẽ bạn nên kiểm tra xem bị có đang bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng Hào Quang hay không.
13. Hiệu ứng Giả Dược (Placebo Effect)
NẾU BẠN TIN RẰNG BẠN ĐÃ UỐNG ĐÚNG THUỐC, ĐÔI KHI NÓ CŨNG CÓ HIỆU QUẢ MẶC DÙ BẠN ĐANG DÙNG THUỐC GIẢ.
Hiệu ứng này chỉ có tác dụng với những gì mà tâm trí chúng ta kiểm soát (ví dụ như cơn đau), không có tác dụng với những thứ như viruses hoặc gãy xương…
Phương pháp Vi lượng đồng căn, châm cứu và rất nhiều loại ‘thuốc’ tự nhiên cũng đã được chứng minh là không hiệu quả hơn Hiệu ứng Giả Dược là bao. Để luôn có một cơ thể khỏe mạnh và số dư trong tài khoản, hãy tham vấn bác sĩ được cấp giấy phép.
14. Hiệu ứng Người Đứng Gần (Bystander Effect)
BẠN CHO RẰNG MỘT NGƯỜI NÀO ĐÓ SẼ LÀM CÁI GÌ ĐÓ TRONG TRƯỜNG HỢP KHẨN CẤP. NGƯỜI NÀO ĐÓ KHÔNG PHẢI LÀ BẠN.
Khi một chuyện tệ hại xảy ra giữa đám đông, chúng ta có thể trải qua một dạng sốc và làm tê liệt thần kinh, điều đó khiến chúng ta quên đi nhiệm vụ của cá nhân là phải hành động. Vấn đề ở đây là ai cũng có thể bị sốc và tê liệt thần kinh như vậy.
Cho nên nếu có trường hợp khẩn cấp, hãy xác định mình là người cứu hộ hoặc tìm kiếm cứu hộ. Hãy hành động!
15. Cảm tính & Kinh nghiệm sẵn có (Availability Heuristic)
NHỮNG SỰ ĐÁNH GIÁ CỦA BẠN ĐỀU BỊ ẢNH HƯỞNG BỞI NHỮNG GÌ DỄ DÀNG TÁC ĐỘNG VÀO TÂM TRÍ CỦA BẠN NHẤT.
Mức những chuyện vừa mới xảy ra, mang lại cảm xúc mạnh và khác thường có khuynh hướng khiến bạn cảm thấy chúng là hợp lý khi đưa ra đánh giá. Điều đó, khiến cho bạn áp dụng những kinh nghiệm đó quá sớm khi đưa ra quyết định mà không qua đánh giá trước.
Hãy cố gắng nhìn sự việc ở một góc độ khác và tìm thêm thông tin số liệu, không được dựa hoàn toàn vào đánh giá thoáng qua trong đầu và các cảm xúc gây ảnh hưởng khác.
16. Lời nguyền của Kiến thức (Curse of Knowledge)
MỘT KHI BẠN HIỂU MỘT KHÁI NIỆM NÀO ĐÓ, BẠN TỰ ĐỘNG NGHĨ NGƯỜI KHÁC CŨNG BIẾT VÀ HIỂU KHÁI NIỆM ĐÓ.
Khi bạn dạy một ai khác một thứ gì đó mới mẻ, hãy giải thích từ từ như thể họ là đứa trẻ 10 tuổi. Hãy lập lại các điểm mấu chốt liên tục và tạo ra các hoạt động thực tập giúp họ tiếp thu được các kiến thức mới.
17. Thiên vị Niềm tin (Belief Bias)
NẾU NHƯ MỘT THÔNG TIN TRÙNG VỚI NIỀM TIN SẴN CÓ CỦA BẠN, BẠN SẼ TỰ ĐỘNG HỢP LÝ HÓA TẤT CẢ NHỮNG THÔNG TIN GÌ CÓ CÙNG QUAN ĐIỂM VỚI THÔNG TIN BAN ĐẦU.
Rất khó để chúng ta có thể đặt niềm tin sẵn có của mình qua một bên để đánh giá sự đúng đắn của một quan điểm. Trong thực tế, nếu chúng ta tiếp tục thiên vị niềm tin, thì chúng ta sẽ trở nên không thể tiếp thu chỉ trích và dần dần thành bảo thủ.
18. Thiên vị bản thân (Self-serving Bias)
BẠN TIN RẰNG TẤT CẢ NHỮNG THẤT BẠI CỦA BẢN THÂN LÀ DO NHỮNG YẾU TỐ NGOẠI CẢNH, NHƯNG TẤT CẢ NHỮNG THÀNH CÔNG CỦA BẢN THÂN LÀ ĐỀU DO TỰ BẠN ĐẠT ĐƯỢC.
Rất nhiều người trong chúng ta tận hưởng những đặc quyền mà họ không xứng đáng có, sự may mắn và những ưu thế mà những người khác không có. Rất dễ để họ tự nhủ rằng bản thân họ xứng đáng đạt được những thứ như thế, khi sự việc tồi tệ thì họ lại đổ lỗi cho hoàn cảnh khách quan.
Khi đánh giá người khác, hãy cân nhắc thật kỹ vì sự Thiên vị Bản thân này còn bị tác động bởi Giả thuyết Thế Giới Công Bằng, Lỗi cơ bản trong việc đánh giá các biểu hiện và sự Thiên vị Người nhà.
19. Suy nghĩ của đám đông (Groupthink)
BẠN LÀM THEO SUY NGHĨ CỦA ĐÁM ĐÔNG THAY VÌ LÀM THEO CÁCH CHO RA KẾT QUẢ TỐT NHẤT.
Sự bất đồng quan điểm có thể rất khó chịu và nguy hiểm đối với vị thế xã hội của một người, cho nên mọi người thường hay để cho người tự tin nhất đưa ra quyết định cho cả tập thể, vì họ không muốn bất đồng.
Tốt hơn hết là nên công khai bày tỏ quan điểm trong nhóm, dù là mâu thuẫn, và nhóm phải luôn tìm cách để tạo điều kiện để mọi người cùng tham gia đánh giá khách quan và thực hành tư duy phản biện.
20. Ảnh hưởng tiêu cực (Negative Bias)
BẠN CHO PHÉP NHỮNG THỨ TIÊU CỰC DẦN DẦN ẢNH HƯỞNG ĐẾN SUY NGHĨ CỦA MÌNH.
Cảm giác nỗi đau và sự mất mát thường giằng xé và dai dẳng hơn là cảm giác vui vẻ, thoải mái. Bản năng tự nhiên hàng ngàn năm của chúng ta là sinh tồn, và cảm xúc đau đơn mất mát sẽ kích hoạt bản năng tự nhiên đó. Điều đó gây ảnh hưởng đến việc chúng ta suy nghĩ và đưa ra quyết định trong cuộc sống xô bồ của thế giới hiện đại ngày nay.
Lập ra danh sách Lợi và Hại, đánh giá khả năng xảy ra của từng yếu tố. Việc này giúp bạn có thể đánh giá khách quan thay vì dựa vào trực giác.
21. Thiên vị tích cực (Optimism Bias)
BẠN ĐÁNH GIÁ QUÁ CAO KHẢ NĂNG XẢY RA NHỮNG KẾT QUẢ TỐT.
Việc suy nghĩ tích cực cũng có lợi ích riêng của nó. Nhưng sẽ là thiếu khôn ngoan nếu như bạn để sự lạc quan đó ảnh hưởng đến khả năng đánh giá khách quan của bản thân.
Hãy cố gắng đánh giá thực tế, khách quan và hợp lý nhất có thể.
22. Thiên vị tiêu cực (Pessimism Bias)
BẠN ĐÁNH GIÁ QUÁ CAO KHẢ NĂNG XẢY RA NHỮNG KẾT QUẢ XẤU.
Suy nghĩ tiêu cực là một cơ chế bảo vệ chúng ta khỏi sự thất vọng, hoặc nó có thể là hậu quả của bệnh trầm cảm và rối loạn lo lắng.
Có lẽ phương diện tệ nhất của việc suy nghĩ tiêu cực là cho dù kết quả có tốt đi chăng nữa, thì bạn vẫn cảm thấy tồi tệ về việc đó.
23. Phản ứng ngược (Reactance)
BẠN MUỐN LÀM NHỮNG VIỆC TRÁI NGƯỢC HOÀN TOÀN VỚI NHỮNG VIỆC MÀ NGƯỜI KHÁC ĐANG CỐ GẮNG BẮT BẠN LÀM.
Khi chúng ta cảm thấy sự tự do của mình đang bị bó buộc, chúng ta sẽ bắt đầu phản kháng. Sự phản kháng đó có thể trở nên quá đáng nếu không cẩn thận. Hãy cẩn thận đừng để mất sự khách quan khi bạn đang bị ai đó cố gắng điều khiển hoặc sai khiến bạn làm một việc nào đó. Sự khôn ngoan đến từ sự tự suy xét bản thân, sự điên đồ đến từ việc phản ứng ngược.
24. Hiệu ứng Trung Tâm Ánh Đèn (Spotlight Effect)
BẠN ĐÁNH GIÁ QUÁ CAO MỨC ĐỘ CHÚ Ý CỦA NGƯỜI KHÁC ĐẾN VIỆC BẠN TRÔNG VÀ HÀNH ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO.
Hầu hết mọi người họ lo cho bản thân họ nhiều hơn là lo việc bạn trông ra sao. Hãy từ bỏ các định kiến sẵn có, mọi người thường sẽ muốn chơi với bạn nhiều hơn, bởi vì mối quan hệ với bạn cũng giúp cho họ tin vào bản thân họ nhiều hơn.
Thay vì lo lắng đến việc người khác đánh giá bản thân bạn ra sao, hãy cân nhắc đến việc bạn khiến cho người khác thấy thế nào. Họ sẽ nhớ những gì bạn khiến cho họ cảm nhận được, và bạn sẽ khiến họ an toàn và tự tin hơn.
Nhan's Notes - A lighthouse for my future self 